Na plaatsing van een gevelafwerking in de vorm van betonnen platen ontstaat dikwijls discussie over de mate van variatie van het uiterlijk. Teint- en textuurverschillen blijken in de praktijk groter dan verwacht. Producteigen of een productafwijking?

Het produceren van betonelementen zonder een visuele variatie is onmogelijk.

Het produceren van betonelementen zonder een visuele variatie is onmogelijk.

Gevels met een afwerking van glasvezelversterkte prefab betonnen platen zijn regelmatig onderwerp van discussie. Het gaat dan om de mate van variatie van het uiterlijk. Anders gezegd het gaat om teint- en textuurverschillen. Verschillen die in de praktijk groter bleken dan door de architect en/of opdrachtgever verwacht. De vraag is dan of dit te accepteren is of dat er sprake is van een productie- en/of productafwijking. In dit artikel behandelen Dolf van Onna en Otto Kettlitz van Nieman-Kettlitz Gevel- en Dakadvies dit probleem en geven een oplossing.

Visuele variatie

Het produceren van betonelementen zonder een visuele variatie onmogelijk. Op websites wordt als ‘Unique Selling Point’ aangegeven dat glasvezelversterkte betonpanelen een natuurlijk uiterlijk hebben. Dit impliceert een gevarieerd aanzien. De verstrekte monsters van beperkte afmetingen hebben een vrijwel egaal aanzien. Dat kan een geheel ander verwachtingspatroon wekken.

Probleem

Een doordachte volgorde van montage van de betonpanelen kan ervoor zorgen dat donkere en lichte elementen niet direct naast elkaar terechtkomen.

Een doordachte volgorde van montage van de betonpanelen kan ervoor zorgen dat donkere en lichte elementen niet direct naast elkaar terechtkomen.

Meerdere factoren zijn van invloed op de kleur en het kleurverloop van beton. Neem de productiewijze (stortwijze), de toeslagmaterialen en de bekisting, maar ook de herkomst van het cement. Beton is een inhomogeen product, samengesteld uit inhomogene producten. Betonproducten vertonen daarom altijd enige kleurvariatie; zelfs binnen één mengsel. De mate van menging van een eventueel toegevoegd pigment is hierbij ook relevant. Daarnaast zorgt kalk vooral bij (donker) gekleurd beton voorlichtere vlekken. De aftekening van kalkuitbloei is nauwelijks te vermijden.

Ergens ligt er wel een grens. Namelijk daar waar inherente variaties overgaan in te vermijden variaties. Ofwel afwijkingen die voortkomen uit onoordeelkundige en/of slordige productie, zoals onvoldoende mengen, rommelig storten en/of het door elkaar heen gebruiken van toeslagstoffen. Dan is er geen sprake meer van een ‘natuurlijk’ uiterlijk, maar van een productiefout. Van storende vlekken in plaats van een natuurlijk patroon. Ook de aanwezigheid van ‘niet-willekeurige patronen’ kan afbreuk doen aan het geclaimde natuurlijke uiterlijk.

Beoordeling

 

Vlekken en kalkstrepen moeten beoordeeld worden op een afstand van vijf meter. Haaks op het vlak en bij diffuus licht.

Vlekken en kalkstrepen moeten beoordeeld worden op een afstand van vijf meter. Haaks op het vlak en bij diffuus licht.

Voor glasvezelversterkt beton zijn er geen normen om de visuele kwaliteit te beoordelen. Deze zijn er zelfs niet voor gewoon gewapend beton. Voor schoon prefabbeton is er een beoordelingsrichtlijn: CUR-Aanbeveling 100:2013. De schoonbeton specificatie met de uitvoering en beoordeling van betonoppervlakken waaraan esthetische eisen worden gesteld kan ook voor glasvezelversterkt beton worden gehanteerd. Deze richtlijn geeft naast beoordelingscriteria nog een groot aantal (procesmatige) aanwijzingen en voorwaarden met betrekking tot een te behalen esthetisch resultaat.

De richtlijn kent voor zichtbeton de klassen B1 en B2. B1 schrijft voor dat teint- en textuurverschillen te accepteren zijn indien deze binnen drie opeenvolgende grijsschalen vallen conform de CUR-grijsschaal. Bij B2 geldt de strengere eis dat deze binnen twee opeenvolgende grijsschalen moeten vallen. Bijvoorbeeld middels zwartwit opnames is een beoordeling aan CUR-100 beton grijsschaal mogelijk.

Conform de genoemde CUR-100 dienen er ook vooraf afspraken te worden gemaakt over de onder- en bovengrens van de toelaatbare variatie aan de hand van grensmonsters. In de praktijk gebeurt dit dikwijls niet, waardoor de beoordeling subjectief kan gaan worden.

Voor vlekken en kalkstrepen geldt als beoordelingscriterium dat deze beoordeeld moeten worden op een afstand van vijf meter. Haaks op het vlak en bij diffuus licht.

Oplossing

De oplossing ligt in een goede communicatie vooraf. Op basis van heldere wensen van de opdrachtgever en realistische beloften van de kant van een leverancier. Uiteindelijk heeft niemand iets aan prachtige brochures en monsters als de realiteit hier niet aan kan voldoen. En de leverancier die zijn aansprakelijkheid in deze probeert uit te sluiten middels juridische teksten in voorwaarden en op zijn website.

De genoemde goede communicatie bestaat verder uit het zo objectief mogelijk omschrijven van het gewenste uiterlijk, inclusief de hierbij te accepteren toleranties. De eerdergenoemde CUR-100 geeft hierbij handvatten. Maar goedgekeurde grensmonsters dienen hiervan in ieder geval onderdeel uit te maken. Partijen kunnen hierbij afspraken maken over de variatie tussen twee platen en over de variatie binnen een plaat.

Een correcte productiewijze is verder evident. Het is praktisch om een beperkte overmaat aan elementen te bestellen, zodat de elementen met de grootste (mogelijk storende) visuele afwijkingen kunnen worden afgevoerd. Een doordachte volgorde van montage zorgt ervoor dat de elementen met de grootste afwijkingen ten opzichte van elkaar niet direct naast elkaar worden gemonteerd. Verder kunnen de meest afwijkende elementen op de minst opvallende plaatsen worden gemonteerd. Uitwisselen kost tijd en geld, en brengt ook het risico op beschadiging met zich mee. Aan de andere kant kan het een visueel harmonieuzer resultaat opleveren.

Het uitwisselen van betonpanelen kan een visueel harmonieuzer resultaat opleveren.

Het uitwisselen van betonpanelen kan een visueel harmonieuzer resultaat opleveren.

Uitgangspunt van deze aanbevelingen is natuurlijk wel dat de architect zo’n beeld nastreeft.

Informatie

Dit artikel is geschreven door de adviseurs Dolf van Onna en Otto Kettlitz van Nieman-Kettlitz Gevel- en Dakadvies. Bij vragen over dit artikel of als u soort gelijk probleem heeft, neemt u dan met een van hen contact op.