Rick van de Pol behandeld in deze praktijkcase de oorzaak van schimmelaantasting van OSB platen in de HSB elementen en hoe dit voorkomen kan worden.

Bij de oplevering van de twee-onder-een-kap woningen in 2015 lijkt er niets aan de hand. Twee jaar later wordt een van de bewoners opgeschrikt door twee zwammen die uit de muur van de slaapkamer groeien. Deze zwammen zijn de eerste zichtbare symptomen van de ernstige schimmelaantasting van de OSB platen in de HSB gevelelementen.

Tijdens de herstelwerkzaamheden wordt pas duidelijk hoe ernstig de schade is. Grote delen van de OSB plaat zijn zwart uitgeslagen van schimmel. Het aangetaste hout is zo zacht als pap en valt uit elkaar.

Ook het hout in de negge is aangetast door houtrot.

Ook het hout in de negge is aangetast door houtrot.

Hoe is de gevelcontructie opgebouwd?

De gevelconstructie van de voor- en achtergevel zijn bij deze woningen als volgt opgebouwd. Van buiten naar binnen:

  • 100 mm baksteen metselwerk
  • 37 mm luchtspouw
  • 0,2 mm waterkerende dampopen folie
  • 140 mm HSB frame waartussen glaswol isolatie is aangebracht
  • 90 mm PIR isolatie voorzien van een aluminium cachering aan beide kanten
  • 10 mm OSB plaat
  • 0,15 mm dampremmende PE-folie
  • 12,5 mm gipsvezelplaat

Omdat de OSB platen zijn afgeschermd door een gipsplaat wordt de aantasting van het hout in eerste instantie niet opgemerkt. Uit steekproefsgewijze vochtmetingen blijkt dat het vochtgehalte van de OSB platen praktisch overal veel hoger is dan op basis van de luchtvochtigheid en binnentemperatuur kan worden verwacht. Wanneer door de gipsplaat in de OSB plaat wordt geboord kan worden vastgesteld dat de OSB plaat zacht is geworden.

Hoe wordt houtrot veroorzaakt?

De houtrot wordt veroorzaakt door een combinatie van de twee factoren:

  1. Tijdens de bouwperiode zijn de OSB platen vochtig geworden.
  2. Omdat de OSB plaat is opgesloten tussen de aluminium cachering van de PIR isolatie aan één zijde en een dampremmende folie aan de andere zijde wordt de droging van de OSB plaat verhinderd.

Hout is een hygroscopisch materiaal, afhankelijke van de luchtvochtigheid en de temperatuur zal het hout vocht opnemen of afstaan aan de lucht. Onder normale omstandigheden heeft OBS bij binnentoepassingen een vochtigheidsgehalte rond 10%, hierbij ontstaat geen aantasting. Ook een tijdelijk verhoogd vochtgehalte van de OSB-plaat leidt niet direct tot de houtrot. Door het hout echter op te sluiten tussen twee dichte lagen krijgt het hout niet de kans om naar binnen of naar buiten toe te drogen. Omdat de OSB platen ergens tijdens de bouwperiode vochtig zijn geworden blijven de platen permanent vochtig.

De HSB elementen zijn ontworpen om vocht van buitenaf en inwendige condensatie te voorkomen. De elementen worden afgeschermd door gemetseld buitenspouwblad, een luchtspouw en een waterkerende dampopen folie. Ook de detaillering van de gevel leidt niet tot vochtindringing. Om inwendige condensatie in het element te voorkomen zijn de elementen vanaf de binnenzijde voorzien van een dampremmende PE folie. Vastgesteld is dat vochtindringing van buiten na de oplevering en inwendige condensatie niet de oorzaak zijn van de aantasting van het hout.
In het ontwerp is echter geen rekening gehouden met vochtindrining tijdens de bouwperiode en de mogelijkheid tot drogen.

Hoek HSB element, aan de achterzijde van de PE folie en op de HSB plaat is een witte en zwarte schimmelgroei zichtbaar

Hoek HSB element, aan de achterzijde van de PE folie en op de HSB plaat is een witte en zwarte schimmelgroei zichtbaar

De droging van de OSB platen wordt aan een zijde verhinderd door de dampdichte aluminium cachering van de PIR isolatieplaten. De PIR isolatieplaten zijn over het houten frame aangebracht. Hierdoor wordt de PIR niet onderbroken door hout waardoor met een beperkte dikte toch een Rc van minimaal 4,5 m2·K/W wordt gehaald. Er is gekozen voor PIR met een aluminium cachering omdat de isolatiewaarde hiervan hoger is dan PIR met een meer dampopen glasvliescachering. De cachering heeft in dit ontwerp geen reflecterende functie omdat de cachering niet aan een zwak geventileerde of niet geventileerde luchtspouw grenst.

De PIR isolatie is aan de ‘warme’ kant van het houten frame geplaatst. Voor het voorkomen van inwendige condensatie is deze locatie van de isolatie een slimme keuze. Indien dampdichte lagen, zoals een aluminium cachering, aan de ‘koude’ kant van de constructie worden aangebracht bestaat er het risico op inwendige condensatie. De positie van de dampremmende folie en de PIR isolatie is echter met het oog op de mogelijkheid van droging van de OSB plaat een verkeerde keuze geweest.

Hoe is de schade hersteld?

Op het moment dat aantasting van de OSB plaat werd vastgesteld was de schade al zo vergevorderd dat alleen vervanging van de platen nog een optie was. Dit heeft vergevorderde consequenties; vanuit de binnenzijde zijn de gipsplaat, PE folie, OSB plaat en PIR isolatie verwijderd. Ook op enkele delen van het HSB frame was beginnende schimmel zichtbaar. Gelukkig kon het grootste deel de frames behouden blijven, enkele delen zijn behandeld met een schimmel dodend middel.

Vervolgens is de gevel vanuit de binnenzijde opnieuw opgebouwd. Door bij de herstelwerkzaamheden de dampremming tussen de PIR isolatie en OSB plaat te realiseren wordt de OSB plaat niet opgesloten tussen twee dampremmende lagen. Hierdoor kan de OSB plaat drogen naar de binnenruimte, mocht dit nodig zijn.

Hoe kan schimmelaantasting in OSB platen voorkomen worden?

Het droog opslaan van bouwmaterialen en het afdekken van de constructie tijdens werkonderbrekingen kan de aanvoer van vocht in de constructie beperken. Het vochtig worden van constructie-onderdelen tijdens de bouwperiode kan echter niet altijd worden voorkomen. Het is daarom verstandig om bij het ontwerp van de elementen rekening te houden met de mogelijkheid om houten onderdelen te laten drogen. Dit kan bijvoorbeeld worden gerealiseerd door PIR isolatie met een meer dampopen glasvlies cachering toe te passen of door de dampremmende folie tussen de PIR isolatie en OSB plaat aan te brengen.

Dit artikel is geschreven door Rick van de Pol van Nieman-Kettlitz Gevel- en Dakadvies en op 9 mei 2019 gepubliceerd op Bouwwereld.nl